Terapia poznawczo-behawioralna w lęku napadowym

Na czym opiera się CBT w lęku napadowym

Model, na którym stoi ta terapia, jest prosty do opisania i trudny do przyjęcia w praktyce. Napad nie bierze się z samego przyspieszonego tętna, tylko z tego, co przyspieszone tętno dla danej osoby oznacza. Jeśli oznacza „coś się dzieje z sercem", uruchamia lęk, lęk podnosi tętno jeszcze wyżej i pętla zamyka się w kilkadziesiąt sekund.

Z tego wynika nietypowy cel leczenia. Nie chodzi o to, żeby serce nigdy nie zaczęło bić szybciej - to niewykonalne i niepotrzebne, bo przyspieszenie tętna jest normalną reakcją organizmu. Chodzi o to, żeby przestało być odczytywane jako zapowiedź katastrofy.

Drugim filarem jest obserwacja, że unikanie i zabezpieczenia podtrzymują to przekonanie. Dopóki wychodzisz ze sklepu przy pierwszym objawie, nie dowiadujesz się, że napad minąłby sam. Brak tej informacji jest tym, co utrzymuje mechanizm przy życiu latami - dlatego terapia w dużej mierze polega na organizowaniu okazji do jej zdobycia.

Psychoedukacja i praca z myślami katastroficznymi

Pierwsze spotkania zwykle poświęca się na wyjaśnienie fizjologii napadu: skąd bierze się mrowienie ust i palców, dlaczego pojawia się ucisk w klatce piersiowej, dlaczego objawy narastają właśnie wtedy, gdy zaczyna się je obserwować, i dlaczego reakcja alarmowa musi wygasnąć. U części osób sama ta wiedza obniża nasilenie kolejnych epizodów.

Potem pracuje się z konkretnym zdaniem, które pojawia się w głowie w trakcie napadu. Nie z ogólnym lękiem, tylko z jego dosłownym brzmieniem: „zaraz zemdleję", „to zawał", „oszaleję". Takie zdanie da się nazwać, sprawdzić, ile razy się dotąd sprawdziło, i zestawić z alternatywnym wyjaśnieniem.

To nie jest pozytywne myślenie ani powtarzanie sobie, że wszystko będzie dobrze. Bliżej temu do zbierania dowodów: ile razy przewidywana katastrofa nastąpiła, ile razy nie, i co się faktycznie działo. Dlatego dzienniczek napadów bywa w tej terapii narzędziem, a nie formalnością.

Ekspozycja: na objawy i na sytuacje

Ekspozycja interoceptywna polega na celowym wywoływaniu objawów podobnych do napadowych w kontrolowanych warunkach - na przykład przez krótkie przyspieszenie oddechu, wysiłek fizyczny albo wywołanie zawrotów głowy. Sens jest taki, żeby doświadczyć tych doznań bez katastrofy i bez ucieczki, czyli zebrać dowód, którego brakuje.

Tych ćwiczeń nie wykonuje się samodzielnie z internetu. Planuje je terapeuta, po ocenie stanu zdrowia i po wykluczeniu przeciwwskazań - w tym przyczyn kardiologicznych, o których mowa w tekście o tym, jak odróżnić atak paniki od zawału serca. Wykonana na własną rękę u osoby bez zbadanego serca jest po prostu ryzykiem.

Ekspozycja sytuacyjna to stopniowe wracanie do omijanych miejsc, od najłatwiejszych. Warunkiem, który decyduje o skuteczności, jest wycofywanie zabezpieczeń: wyjścia w pojedynkę zamiast z towarzyszeniem, bez trzymania telefonu w dłoni, bez przygotowanej drogi ucieczki. Bez tego kroku ekspozycja bywa wykonana formalnie i nie zmienia przekonania.

Ile to trwa i czego się spodziewać

Terapia poznawczo-behawioralna ma strukturę: ustalone cele, plan sesji i zadania wykonywane między spotkaniami. To właśnie zadania między sesjami odpowiadają za większość zmiany, więc terapia prowadzona bez nich zwykle wygasa w miejscu.

Warto wiedzieć o jednej rzeczy z góry, bo bywa powodem porzucania leczenia: na etapie ekspozycji przejściowe pogorszenie samopoczucia jest oczekiwane. Wchodzenie w sytuacje omijane od miesięcy podnosi lęk, zanim go obniży. To nie jest oznaka, że terapia nie działa ani że stan się pogarsza.

Ram czasowych nie da się podać w oderwaniu od konkretnego przypadku. Zakres unikania, czas jego trwania i choroby współistniejące zmieniają tempo pracy, a pierwsze zmiany bywają zauważalne wcześniej niż pełny powrót do dawnego funkcjonowania. Czy napady można wyleczyć trwale, omawia osobny tekst: czy ataki paniki da się wyleczyć.

Terapia a leki - co z czym łączyć

Terapia i farmakoterapia nie wykluczają się. Leczenie farmakologiczne bywa włączane wtedy, gdy napady są bardzo częste, gdy nasilenie objawów uniemożliwia rozpoczęcie pracy z ekspozycją albo gdy współistnieją objawy depresyjne. Co bierze się pod uwagę, opisano w zestawieniu leków rozważanych w lęku napadowym; wybór należy do lekarza i zależy od obrazu klinicznego oraz pozostałych przyjmowanych preparatów.

Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych zawierają ostrzeżenie, które trzeba znać przed startem leczenia: w pierwszych tygodniach przyjmowania i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. Dlatego początek leczenia prowadzi się w kontakcie z lekarzem, a dawki nie zmienia się i leku nie odstawia samodzielnie.

Jest jedna interakcja między terapią a leczeniem doraźnym, o której warto wiedzieć. Preparat przyjęty „na wszelki wypadek" tuż przed zaplanowaną ekspozycją potrafi zadziałać jak kolejne zabezpieczenie i osłabić efekt ćwiczenia. Dlaczego leki o natychmiastowym działaniu bywają w lęku napadowym problematyczne, opisuje strona o benzodiazepinach przy atakach paniki. Sposób ich stosowania ustala lekarz prowadzący, a plan ekspozycji - terapeuta.

Czego na tej stronie nie znajdziesz

Psychoterapii tutaj nie prowadzimy i nie umawiamy. Terapeuty poznawczo-behawioralnego szuka się osobno, przez poradnię zdrowia psychicznego, ośrodek prowadzący terapię albo praktykę prywatną.

Przy wyborze warto zapytać wprost o dwie rzeczy: czy terapeuta pracuje w nurcie poznawczo-behawioralnym oraz czy pracował z lękiem napadowym i z ekspozycją. Dobrym sygnałem jest też to, że na pierwszych spotkaniach ustala się konkretny cel i plan, a nie tylko rozmawia o samopoczuciu.

Ta strona dotyczy drugiej połowy postępowania: oceny lekarskiej i ewentualnego leczenia farmakologicznego, które bywa prowadzone równolegle z terapią. O tym, czy leczenie jest w danym przypadku zasadne, decyduje lekarz po wywiadzie.

Najczęstsze pytania